قلیا چیست و چه نقشی در صابون‌ سازی دارد؟

• با نام «پتاس» نیز شناخته می‌شود.
• برای تولید صابون مایع و صابون‌های نرم استفاده می‌شود.
• محلول‌پذیری بیشتری نسبت به NaOH دارد.
• صابون حاصل از آن کف بیشتری تولید می‌کند.

3. قلیاهای طبیعی و سنتی

پیش از تولید صنعتی قلیا، صابون‌ سازان از قلیاهای طبیعی استفاده می‌کردند. این قلیا معمولاً از شست‌ و شوی خاکستر چوب‌های سخت با آب (اغلب آب باران) به دست می‌آمد و محلول حاصل با نام «قلیا» (Lye) شناخته می‌شد. در برخی مناطق نیز از خاکستر گیاهان شورپسند که سرشار از ترکیبات قلیایی بودند، برای تهیه این محلول استفاده می‌کردند.

قلیاهای طبیعی حاوی ترکیباتی مانند کربنات پتاسیم هستند و ترکیب شیمیایی آن‌ها بسته به نوع چوب، گیاه و روش تهیه، متغیر است. به همین دلیل، کنترل غلظت و قدرت قلیایی آن‌ها نسبت به قلیاهای صنعتی دشوارتر بوده و کیفیت صابون تولیدشده ممکن است یکنواخت نباشد.

ویژگی‌های قلیاهای طبیعی در صابون‌ سازی

• تهیه‌شده از خاکستر چوب یا گیاهان شورپسند و آب
• شناخته‌شده با نام سنتی قلیا
• دارای ترکیب و غلظت متغیر، بسته به منبع خاکستر
• مناسب برای تولید صابون‌های سنتی و دست‌ساز
• امروزه به دلیل دقت پایین در تعیین قدرت قلیایی، کمتر در تولید صنعتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

نکته تخصصی: در صابون‌ سازی مدرن، برای دستیابی به کیفیت یکنواخت، ایمنی بیشتر و محاسبه دقیق نسبت قلیا به روغن، معمولاً از سدیم هیدروکسید (NaOH) یا پتاسیم هیدروکسید (KOH) با خلوص مشخص استفاده می‌شود؛ در حالی که قلیاهای طبیعی بیشتر در تولید صابون‌های سنتی، آموزشی و صنایع دستی کاربرد دارند.

سود پرک و سود مایع: تفاوت‌ ها و کاربرد ها

در صابون‌ سازی، سدیم هیدروکسید (NaOH) به دو شکل سود پرک و سود مایع در دسترس است. هر دو از نظر ترکیب شیمیایی یکسان هستند و وظیفه آن‌ها ایجاد واکنش صابونی شدن و تبدیل روغن‌ها به صابون است. تفاوت اصلی این دو محصول در حالت فیزیکی، میزان خلوص، غلظت و نحوه استفاده آن‌ها است که بر دقت فرمولاسیون، سهولت مصرف و کاربرد نهایی تأثیر می‌گذارد.

انتخاب بین سود پرک و سود مایع به نوع تولید، حجم فعالیت و دقت مورد نیاز بستگی دارد. در تولید صابون‌ های دست‌ ساز و خانگی، معمولاً سود پرک به دلیل خلوص بالا و امکان وزن‌کشی دقیق، گزینه مناسب‌تری محسوب می‌شود. در مقابل، سود مایع بیشتر در کارخانه‌ها و خطوط تولید صنعتی کاربرد دارد؛ زیرا به‌صورت آماده مصرف بوده و برای فرآیندهای تولید در مقیاس بالا، حمل‌ونقل و تزریق آن ساده‌تر است.

• سود پرک بیشتر برای صابون‌ سازی خانگی پیشنهاد می‌شود چون دقیق‌تر می‌توان مقدار مورد نیاز را وزن کرد.
• سود مایع در کارگاه‌ها و صنایع بزرگ رایج‌تر است.

محلول قلیا و روش تهیه آن

برای صابون‌ سازی، قلیا باید در آب حل شود تا «محلول قلیا» تشکیل شود. نکات مهم در تهیه محلول قلیا:

• همیشه قلیا را به آب اضافه کنید، نه برعکس (برای جلوگیری از پاشش).
• واکنش حل شدن قلیا گرمازا است؛ دما به سرعت بالا می‌رود.
• بهتر است از آب مقطر برای دقت بیشتر استفاده شود.
• پس از خنک شدن محلول قلیا، آن را به روغن‌ها اضافه می‌کنیم.

نکات ایمنی در کار با قلیا

قلیاهایی مانند سدیم هیدروکسید (NaOH) و پتاسیم هیدروکسید (KOH) از مواد شیمیایی خورنده هستند و در صورت استفاده نادرست می‌توانند باعث آسیب به پوست، چشم و دستگاه تنفسی شوند. اگرچه این مواد پس از تکمیل فرآیند صابونی شدن و رعایت نسبت صحیح قلیا به روغن در صابون نهایی باقی نمی‌مانند، اما در مرحله تهیه محلول و ساخت صابون، رعایت اصول ایمنی کاملاً ضروری است.

بخش قابل توجهی از حوادث در صابون‌سازی خانگی به دلیل بی‌توجهی به نکات ساده‌ای مانند استفاده نکردن از تجهیزات محافظ، تهیه محلول قلیا در فضای بسته یا افزودن نادرست آب و قلیا رخ می‌دهد. رعایت چند اصل ساده می‌تواند خطر سوختگی‌های شیمیایی و آسیب‌های احتمالی را به حداقل برساند و فرآیند صابون‌سازی را ایمن‌تر و مطمئن‌تر کند.

مهم‌ترین نکات ایمنی هنگام کار با قلیا

• از تجهیزات حفاظت فردی استفاده کنید. هنگام کار با قلیا، حتماً از دستکش مقاوم در برابر مواد شیمیایی، عینک ایمنی، لباس آستین‌بلند و در صورت نیاز ماسک مناسب استفاده کنید.
• در محیطی با تهویه مناسب کار کنید. هنگام حل کردن قلیا در آب، گرمای زیادی تولید می‌شود و ممکن است بخارات تحریک‌کننده آزاد شوند. بنابراین، بهتر است این کار در فضای باز یا محیط دارای تهویه مناسب انجام شود.
• همیشه قلیا را به آب اضافه کنید، نه آب را به قلیا. افزودن آب روی قلیا می‌تواند باعث واکنش شدید، پاشش محلول و ایجاد سوختگی شود. روش صحیح این است که قلیا را به‌آرامی و در چند مرحله داخل آب بریزید و هم بزنید.
• در صورت تماس با پوست یا چشم، سریع اقدام کنید. محل تماس را بلافاصله حداقل ۱۵ دقیقه با آب فراوان شست‌وشو دهید و در صورت آسیب به چشم یا ادامه علائم، فوراً به مراکز درمانی مراجعه کنید.
• از ظروف مناسب استفاده کنید. برای تهیه محلول قلیا از ظروف استیل ضدزنگ، پلی‌پروپیلن (PP) یا پلی‌اتیلن مقاوم (HDPE) استفاده کنید و از به‌کارگیری ظروف آلومینیومی خودداری نمایید، زیرا قلیا با آلومینیوم واکنش می‌دهد.
• قلیا را دور از دسترس کودکان و حیوانات خانگی نگهداری کنید. این ماده باید در ظرف دربسته، دارای برچسب مشخص و در محیطی خشک و خنک نگهداری شود تا از جذب رطوبت و بروز حوادث جلوگیری شود.

نکته تخصصی: یکی از رایج‌ترین اشتباهات در صابون‌سازی، استفاده از مقدار نادرست قلیا است. برای جلوگیری از باقی ماندن قلیای آزاد در صابون، همواره مقدار NaOH یا KOH را با استفاده از عدد صابونی شدن (SAP Value) هر روغن و یک ماشین‌حساب معتبر صابون‌سازی محاسبه کنید. این کار علاوه بر افزایش کیفیت محصول، ایمنی مصرف صابون را نیز تضمین می‌کند.

کسر قلیا و اهمیت آن در کیفیت صابون

کسر قلیا (Lye Discount) یعنی کاهش مقدار قلیا نسبت به فرمول محاسبه‌شده برای باقی‌ماندن کمی روغن آزاد در صابون. این کار چند مزیت دارد:

• صابون نرم‌تر و ملایم‌تر می‌شود.
• پوست را کمتر خشک می‌کند.
• رایحه و کیفیت روغن‌ها بهتر حفظ می‌شود.

معمولاً کسر قلیا بین ۳ تا ۸ درصد در نظر گرفته می‌شود.

بیشتر بخوانید: بانک اطلاعات روغن‌ های گیاهی

ساخت صابون بدون قلیا

یکی از پرسش های متداول هنرجویان صابون سازی، امکان ساخت صابون بدون قلیا می باشد!

امکان تهیه صابون با روش سرد بدون استفاده از قلیا وجود ندارد. قلیا که به نام هیدروکسید سدیم هم شناخته می‌شود، یکی از اجزای ضروری در تهیه صابون است. این ترکیب با روغن‌ها و چربی‌های موجود در فرمول تهیه صابون و از طریق یک فرایند به نام صابونی شدن با آن‌ها واکنش می‌دهد و صابون را تولید می‌کند. با این حال، اگر نمی‌خواهید با قلیا کار کنید، روش‌های جایگزین تهیه صابون مانند مذوب کن و بریز و ریبچینگ وجود دارند که نیازی به استفاده از قلیا ندارند.

در قدیم با استفاده از خاکستر چوب یا کلیاب (ماده حاصل از سوزاندن گیاه اشنان) صابون می ساختند اما باید توجه داشته باشید مواد بکار رفته همگی حاوی مقادیر متفاوتی از قلیاست. امروزه با دسترس پذیر بودن قلیای خالص از روش های منسوخ گذشگان به ندرت استفاده می شود.

تاریخچه استفاده از قلیا در صابون‌ سازی

استفاده از قلیا در صابون‌سازی قدمتی چند هزار ساله دارد و همواره یکی از ارکان اصلی تولید صابون بوده است. با وجود اینکه روش‌های تولید قلیا در طول تاریخ تغییر کرده‌اند، اصل فرآیند صابونی شدن همچنان ثابت مانده است؛ یعنی واکنش میان یک ماده قلیایی و چربی یا روغن برای تولید صابون. پیشرفت دانش شیمی باعث شد صابون‌سازی از یک هنر سنتی به یک فرآیند علمی، دقیق و استاندارد تبدیل شود.

در گذشته، به دلیل نبود قلیاهای خالص، صابون‌سازان از منابع طبیعی مانند خاکستر گیاهان و چوب برای تهیه محلول‌های قلیایی استفاده می‌کردند. امروزه با تولید صنعتی سدیم هیدروکسید (NaOH) و پتاسیم هیدروکسید (KOH) با خلوص بالا، امکان کنترل دقیق فرمولاسیون، افزایش کیفیت محصول و تولید صابون‌های ایمن و یکنواخت فراهم شده است.

آیا امکان استفاده از ظرف روحی در صابون سازی وجود دارد؟

در ساخت صابون باید از ظروف با جنس مناسب استفاده شود.

به علت انجام واکنش شیمیایی بین قلیا و ظروف و لوازم ساخته شده از جنس روحی (رویی) هیچگاه در هنگاه ساخت صابون به روش فرایند سرد و گرم نباید از لوازم روحی استفاده کنید!

استفاده از قاشق و ظروف روحی در صابون سازی با روش ذوب کن و بریز (melt and pour) و ری بچ  (rebatch) بلامانع است!

توجه داشته باشید همواره از قاشق و ظروف از جنس استیل ضد زنگ، پلاستیک و یا شیشه ای (پیرکس) در صابون سازی استفاده کنید.

آزمایش‌های پیشنهادی زمینه مناسبی را برای آموزش علوم با بافت تاریخی در زمان کوتاه و تقاضای کم برای زیرساخت فراهم می‌کنند که برای استفاده در طیف وسیعی از موقعیت‌ها اساسی است. بعلاوه، اپیزود تاریخی (historical episode) مربوط به تولید پتاس و ترکیب آن، طیف وسیعی از مطالب را برای کار در کلاس ارائه می‌کند و برخی بحث‌های علمی را ارائه می‌دهد، که معتقدیم می‌تواند یک استراتژی ضروری برای جذاب‌تر کردن و ایجاد انگیزه آموزش شیمی باشد. این آزمایش همچنین زمینه ای برای آموزش دانش آموزان فراهم کرد که چگونه با مواد خطرناک برخورد کنند.