خواص خاکشیر برای پوست: درمان لک، جوش و روشن‌کننده

درمان آکنه با خاکشیر

مکانیسم اثر: دانه‌های خاکشیر حاوی ترکیبات فنولی، فلاونوئیدها و آنتی‌اکسیدان‌هایی هستند که با کاهش استرس اکسیداتیو و مهار مسیرهای التهابی، به آرام شدن جوش‌های قرمز و ملتهب کمک می‌کنند و از طرفی با حمایت از عملکرد کبد، از شدت بروز آکنه‌های هورمونی و گوارشی می‌کاهند^[1].

برای چه نوع پوستی مناسب است؟ استفاده موضعی از ماسک یا صابون خاکشیر برای پوست‌های چرب، مختلط و مستعد جوش مناسب‌تر است و در پوست‌های خشک یا حساس باید با دفعات کمتر و همراه با مرطوب‌کننده ملایم استفاده شود تا دچار خشکی و کشیدگی نشود.

چطور در خانه استفاده کنیم؟ برای جوش صورت، ۱–۲ قاشق غذاخوری خاکشیر آسیاب‌شده را با کمی گلاب یا ماست کم‌چرب مخلوط کنید تا خمیر نرمی به دست آید، روی پوست تمیز (به‌جز دور چشم) بمالید، ۱۰–۱۵ دقیقه بماند و سپس با آب ولرم بشویید؛ این کار را می‌توان ۲ بار در هفته انجام داد و در بقیه روزها از صابون خاکشیر به‌عنوان شوینده شبانه استفاده کرد.

• خواص خاکشیر برای جوش صورت نوجوانان (کاهش جوش‌های التهابی دوران بلوغ با ترکیب مصرف خوراکی و ماسک).

روشن‌ کنندگی و ضدلک بودن خاکشیر

مکانیسم اثر: ترکیبات آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی خاکشیر با کاهش رادیکال‌های آزاد و مهار التهاب مزمن، به آرامی روند تشکیل ملانین اضافی را تعدیل کرده و با لایه‌برداری بسیار خفیف، به روشن‌تر شدن لک‌های سطحی و یکنواخت شدن تون پوست کمک می‌کنند^[2].

برای چه نوع پوستی مناسب است؟ این خاصیت بیشتر برای پوست‌های نرمال تا مختلط و افرادی با لک‌های خفیف تا متوسط (مانند لک‌های آفتاب، جای جوش قدیمی و تیرگی خفیف) مناسب است؛ در پوست‌های بسیار حساس یا دارای ملاسما شدید باید حتماً با مشورت پزشک و با احتیاط استفاده شود.

چطور در خانه استفاده کنیم؟ برای لک صورت، ۱ قاشق غذاخوری خاکشیر نرم را با ۱–۲ قاشق غذاخوری ماست یا ژل آلوئه‌ورا ترکیب کنید، روی لک‌ها و نواحی تیره بزنید، ۱۵ دقیقه بماند و هفته‌ای ۲–۳ بار تکرار کنید؛ در کنار آن، مصرف شربت خاکشیر ناشتا به روشن‌تر شدن تدریجی پوست از داخل کمک می‌کند.

• خواص خاکشیر برای لک صورت و جای جوش (پشتیبانی از کاهش لک‌های پس از التهاب در برنامه مراقبت چندمرحله‌ای).

تنظیم چربی پوست با خاکشیر

مکانیسم اثر: خاکشیر با تعدیل التهاب و کمک به تنظیم گوارش و عملکرد کبد، به‌صورت غیرمستقیم ترشح چربی پوست را متعادل‌تر می‌کند و استفاده موضعی آن با صابون یا ماسک، به پاک‌سازی سبوم اضافه، آلودگی‌ها و سلول‌های مرده از سطح پوست کمک می‌کند.

برای چه نوع پوستی مناسب است؟ بهترین نتایج در پوست‌های چرب، مختلط و کسانی که در ناحیه بینی، پیشانی و چانه براقیت و منافذ باز دارند دیده می‌شود؛ پوست‌های خشک معمولاً نیاز کمتری به این اثر دارند و باید پس از استفاده حتماً از مرطوب‌کننده سبک بهره ببرند.

چطور در خانه استفاده کنیم؟ می‌توان از صابون خاکشیر روزی ۱–۲ بار به‌عنوان شوینده کنترل‌کننده چربی استفاده کرد و هفته‌ای ۱–۲ بار ماسک خاکشیر + گلاب یا خاکشیر + ماست را روی ناحیه T-zone (پیشانی، بینی، چانه) گذاشت تا هم چربی اضافی گرفته شود و هم پوست بیش از حد خشک نشود.

کاهش التهاب و قرمزی با خاکشیر

مکانیسم اثر: مطالعات روی Descurainia sophia نشان داده‌اند که عصاره این گیاه دارای اثرات ضدالتهابی و آنتی‌اکسیدانی قابل توجه است و از طریق مهار واسطه‌های التهابی و خنثی کردن رادیکال‌های آزاد، به کاهش قرمزی، سوزش و التهاب‌های سطحی کمک می‌کند^[4].

برای چه نوع پوستی مناسب است؟ این اثر برای پوست‌های حساس، ملتهب، دچار جوش‌های قرمز یا تحریک‌شده پس از آفتاب‌سوختگی خفیف مفید است، اما در موارد بیماری‌های جدی پوستی (مثل روزاسه، پسوریازیس یا درماتیت شدید) باید حتماً با نظر متخصص پوست و همراه درمان اصلی استفاده شود.

چطور در خانه استفاده کنیم؟ می‌توان خاکشیر خیس‌خورده و نرم‌شده را با کمی ژل آلوئه‌ورا یا ماست ساده مخلوط و به‌عنوان ماسک ۱۰ دقیقه‌ای آرام‌بخش پس از قرارگیری در آفتاب یا بعد از اصلاح استفاده کرد؛ در مصرف موضعی، از مالش خشن خودداری و پس از شستشو از کرم ضدآفتاب مناسب استفاده شود.

پاک‌ سازی و سم‌ زدایی برای شفافیت پوست

مکانیسم اثر: خاکشیر در طب سنتی به‌عنوان ملین ملایم، تصفیه‌کننده خون و حامی عملکرد کبد شناخته می‌شود و همین سم‌زدایی داخلی، در بسیاری از افراد با کاهش بروز جوش‌های زیرپوستی، کدر شدن و تیرگی منتشر پوست همراه است^[4].

برای چه نوع پوستی مناسب است؟ این اثر بیشتر به تیپ پوست وابسته نیست و برای افرادی با جوش‌های مزمن وابسته به مشکلات گوارشی یا کبدی، احساس سنگینی، نفخ و کدری کلی پوست مفیدتر است؛ البته در بیماران با مشکلات زمینه‌ای باید زیر نظر پزشک انجام شود.

چطور در خانه استفاده کنیم؟ معمولاً توصیه می‌شود ۱–۲ قاشق غذاخوری خاکشیر شسته‌شده را با آب ولرم (در صورت نیاز همراه کمی عسل) صبح ناشتا یا بین وعده‌ها مصرف کنید و این روند را چند هفته ادامه دهید؛ در کنار آن، استفاده منظم از ماسک یا صابون خاکشیر روی صورت و بدن، اثر پاک‌سازی داخلی را تکمیل کرده و به شفافیت و یکنواختی بیشتر پوست کمک می‌کند.

پژوهش‌ های علمی درباره خاکشیر و پوست

بر اساس مقالات مروری و آزمایشگاهی، گیاه Descurainia sophia (خاکشیر) حاوی فلاونوئیدها، فنول‌ها و ترکیبات گوگرددار است که خواص ضدالتهابی، آنتی‌اکسیدانی و حتی مهارکننده برخی آنزیم‌های درگیر در التهاب و استرس اکسیداتیو را نشان داده‌اند؛ این مکانیسم‌ها از نظر تئوریک می‌توانند به محافظت از سلول‌های پوستی در برابر التهاب و آسیب رادیکال‌های آزاد کمک کنند. توجه داشته باشید که بیشتر این مطالعات روی مدل‌های سلولی و حیوانی انجام شده و هنوز کارآزمایی‌های بالینی وسیع مخصوص مشکلات پوستی در انسان محدود است، بنابراین استفاده از خاکشیر برای جوش و لک بهتر است به‌عنوان یک روش مکمل در کنار مراقبت‌های استاندارد پوست و تحت نظر متخصص انجام شود^[5].

خواص صابون خاکشیر برای پوست صورت و بدن

• صابون خاکشیر یک شوینده گیاهی ضدباکتری است که با کاهش بار میکروبی سطح پوست، به بهبود جوش‌های صورت، جوش پشت و جوش روی سینه کمک کرده و التهاب و قرمزی را کمتر می‌کند.

• به دلیل وجود ترکیبات آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی، استفاده منظم از آن می‌تواند در شفاف‌تر شدن رنگ چهره، کاهش لک‌های سطحی و یکنواخت شدن تون پوست نقش حمایتی داشته باشد.

• دانه و عصاره خاکشیر همراه با روغن‌های گیاهی ملایم در فرمول صابون، به لایه‌برداری بسیار ملایم، پاک‌سازی آلودگی‌ها و چربی اضافی از منافذ کمک می‌کند، بدون آن‌که مثل بسیاری از شوینده‌های قوی، پوست را به‌شدت خشک کند.

• برای بدن، به‌ویژه نواحی مستعد جوش مثل پشت، شانه‌ها و سینه، صابون خاکشیر می‌تواند با استفاده مداوم، برجستگی‌ها و جوش‌های مزاحم را کمتر و سطح پوست را نرم‌تر و هموارتر کند.

• با پاک‌سازی تدریجی سلول‌های مرده و کاهش اصطکاک ناشی از تعریق و باکتری‌ها، در برنامه‌های خانگی روشن کردن تیرگی زیر بغل و کشاله ران، کنار لایه‌بردارهای ملایم و رطوبت‌رسان، جایگاه خوبی دارد.

• به‌دلیل اثرات ضدالتهابی و بازسازی‌کننده، می‌تواند در بهبود ظاهری لک‌های قدیمی مثل جای آبله و سرخک، اسکارهای سطحی و ناهماهنگی‌های خفیف بافت پوست نقش کمکی داشته باشد، البته نه به‌عنوان درمان معجزه‌گر و جایگزین روش‌های پزشکی.

• ترکیب شویندگی صابون با خواص نرم‌کنندگی روغن‌های گیاهی، در صورت فرمول‌نویسی استاندارد، برای شست‌وشوی روزانه دست‌ها و بدن، بدون ایجاد خشکی مفرط، گزینه‌ای طبیعی و قابل‌قبول محسوب می‌شود.

نحوه استفاده از صابون خاکشیر برای انواع مشکلات پوستی

• صورت‌های چرب و جوش‌دار: صورت را با آب ولرم خیس کنید، صابون خاکشیر را کف آورده و ۳۰–۶۰ ثانیه با حرکات دایره‌ای ملایم روی نواحی چرب و جوش‌دار ماساژ دهید، سپس با آب خنک خوب آبکشی کنید؛ برای اغلب پوست‌های چرب، روزی ۱–۲ بار (صبح و شب) کافی است و استفاده بیشتر می‌تواند به خشکی و تحریک ختم شود.​

• بدن و نواحی مستعد جوش (پشت، شانه‌ها، سینه): در حمام، کف صابون را ۱–۲ دقیقه روی نواحی دارای جوش نگه دارید تا فرصت تماس با پوست بیشتر شود، سپس کاملاً بشویید؛ استفاده ۳–۴ بار در هفته در کنار لیف بسیار نرم یا بدون لیف، به مرور سطح پوست را صاف‌تر و تمیزتر می‌کند.

• نواحی تیره مانند زیر بغل و کشاله ران: ابتدا ناحیه را با آب ولرم خیس کنید، کف صابون خاکشیر را حدود ۱ دقیقه بسیار ملایم روی پوست ماساژ دهید و بعد از شستشو، حتماً از یک مرطوب‌کننده سبک یا روغن گیاهی غیرکومدوژنیک استفاده کنید؛ این کار را ۳ بار در هفته انجام دهید و از سایش شدید یا تیغ‌زدن بلافاصله بعد از استفاده خودداری کنید.

• ترکیب با تونر گلاب یا آلوئه‌ورا: پس از شستشو با صابون خاکشیر و خشک‌کردن ملایم با حوله، می‌توانید از تونر گلاب یا ژل آلوئه‌ورا خالص روی پوست صورت و بدن استفاده کنید تا هم pH پوست متعادل‌تر شود و هم قرمزی و خشکی احتمالی کاهش یابد؛ این کار به‌ویژه برای پوست‌های حساس یا پس از اصلاح و دوش آب گرم توصیه می‌شود.

مواد تشکیل‌ دهنده یک صابون خاکشیر استاندارد

یک صابون خاکشیر باکیفیت معمولاً از چند جزء اصلی تشکیل می‌شود:

• روغن‌های گیاهی پایه (مثل روغن آفتابگردان، نارگیل، زیتون یا روغن خاکشیر): این روغن‌ها در فرآیند صابونی شدن، نقش شویندگی را ایجاد می‌کنند و بسته به نوع و درصدشان، میزان کف، قدرت پاک‌کنندگی و ملایمت صابون را تعیین می‌کنند؛ روغن نارگیل کف خوب و شویندگی قوی می‌دهد و روغن‌های ملایم‌تر مثل آفتابگردان و زیتون به نرم‌کنندگی و مراقبت از سد دفاعی پوست کمک می‌کنند.

• گلیسیرین طبیعی: در صابون‌های دست‌ساز، گلیسیرین که محصول جانبی فرآیند صابونی شدن است در فرمول باقی می‌ماند و به‌عنوان یک مرطوب‌کننده طبیعی، آب را به سمت پوست جذب کرده و احساس نرمی و لطافت بیشتری بعد از شستشو ایجاد می‌کند.

• عصاره یا پودر خاکشیر: این جزء امضای اصلی صابون است که علاوه بر ایجاد بافت و لایه‌برداری بسیار ملایم، ترکیبات گیاهی مفیدی مثل آنتی‌اکسیدان‌ها و مواد ضدالتهاب را به فرمول اضافه می‌کند و از این طریق به کاهش جوش، التهاب و کدری پوست کمک می‌کند.

در صابون‌های صنعتی رایج، معمولاً بخش زیادی از گلیسیرین استخراج و جدا می‌شود تا به‌طور جداگانه فروخته شود و در کنار آن از سورفکتانت‌های قوی‌تر و مواد افزوده ارزان‌قیمت استفاده می‌شود؛ به همین دلیل، بسیاری از این صابون‌ها پوست را خشک و حساس می‌کنند، درحالی‌که صابون دست‌ساز خاکشیر با حفظ گلیسیرین و روغن‌های آزاد اضافی، به‌طور کلی ملایم‌تر و دوستدار پوست است.​

صابون خاکشیر برای پوست حساس و خشک؛ نکات مهم

برای پوست‌های خشک و حساس، استفاده از صابون خاکشیر باید با دفعات کمتر و دقت بیشتر همراه باشد؛ معمولاً ۳–۴ بار در هفته برای صورت و حداکثر روزی ۱ بار برای بدن کافی است و در بقیه زمان‌ها بهتر است از شوینده‌های بسیار ملایم‌تر یا فقط آب ولرم استفاده شود. بعد از هر بار شستشو، خشک‌کردن ملایم بدون سایش و استفاده از یک مرطوب‌کننده مغذی (مثلاً کرم حاوی گلیسیرین، آلوئه‌ورا یا روغن‌های گیاهی سبک) ضروری است تا خشکی، کشیدگی یا پوسته‌ریزی ایجاد نشود؛ در صورت احساس سوزش، قرمزی پایدار یا خارش، باید مصرف صابون قطع و با پزشک یا متخصص پوست مشورت شود.​

اشتباهات رایج در استفاده از خاکشیر برای پوست

• شست‌وشو ندادن کامل ماسک یا کف صابون خاکشیر از روی صورت و بدن که می‌تواند باعث بسته شدن منافذ، خارش، تحریک و جوش‌های ریز زیرپوستی شود.​

• افراط در لایه‌برداری با ماسک خاکشیر (هر روز یا یک روز در میان) یا ترکیب آن با مواد اسیدی قوی مثل لیمو و سرکه، که خطر نازک شدن پوست، سوختگی شیمیایی و افزایش حساسیت به آفتاب را بالا می‌برد.

• استفاده از خاکشیر روی پوست آفتاب‌سوخته، زخم باز، اگزمای فعال یا در حال مصرف رتینوئیدها و پیلینگ‌های قوی، بدون مشورت با پزشک، که می‌تواند التهاب و سوزش را تشدید کند.​

• زیاده‌روی در مصرف خوراکی خاکشیر برای «سم‌زدایی سریع پوست» بدون در نظر گرفتن وضعیت گوارش، بارداری، داروهای مصرفی و بیماری‌های زمینه‌ای، که ممکن است عوارض گوارشی و حتی رحمی ایجاد کند.​