سیترونلیل استات چیست؟ راز رایحه رز و مرکبات در صابون

اگر به‌دنبال ساخت صابون گیاهی با رایحه رز‑شمعدانی ملایم، صابونی و در عین حال مرکباتی هستید، سیترونلیل استات همان مولکولی است که پشت این بوی خاص قرار دارد. این ترکیب آلی از خانواده استرها، هم به‌طور طبیعی در روغن‌هایی مثل سیترونلا، رز، شمعدانی و لیمو وجود دارد و هم به‌صورت کنترل‌شده در صنعت عطرسازی تولید می‌شود، بنابراین در عین داشتن ریشه گیاهی، برای استفاده در عطر، صابون، شامپو و دیگر محصولات آرایشی‑بهداشتی بسیار پایدار و استاندارد است.

در این مقاله یاد می‌گیرید سیترونلیل استات دقیقاً چه بویی دارد، چگونه در عطرسازی و صابون‌ سازی استفاده می‌شود، محدوده‌های تقریبی مصرف آن در انواع محصولات (از عطر تا کرم و شامپو) چقدر است، نتایج ارزیابی‌های ایمنی RIFM و استانداردهای IFRA درباره آن چیست و چطور می‌توانید با کمک این ماده، فرمول‌هایی حرفه‌ای، ایمن و مورد پسند مصرف‌کننده طراحی کنید.

معرفی ساده سیترونلیل استات برای کاربران عمومی

• سیترونلیل استات یک ترکیب معطر شفاف تا کمی زردرنگ است که برای ایجاد بوی گلی، رز مانند و کمی مرکباتی در صابون دست‌ساز، بم‌لب، کرم دست، لوسیون بدن و شامپوهای گیاهی استفاده می‌شود.
• این ماده بوی رز، شمعدانی و سیترونلا را نرم‌تر و شیرین‌تر می‌کند و به فرمول شما حس “تمیزی صابونی”، تازگی و لطافت می‌دهد، به همین دلیل در عطرسازی و محصولات بهداشتی بسیار پرکاربرد است.

نام‌های شیمیایی و INCI (برای برچسب‌نویسی حرفه‌ای)

• نام INCI این ماده در محصولات آرایشی و بهداشتی همان سیترونلیل استات است و معمولاً در لیست ترکیبات (Ingredients) روی برچسب با همین نام نوشته می‌شود، بنابراین کاربران حرفه‌ای و خریداران آگاه آن را به‌راحتی شناسایی می‌کنند.
• فرمول شیمیایی آن C12H22O2C12H22O2C12H22O2 و شماره CAS آن 150‑84‑5 است و با نام‌های شیمیایی دیگری مانند 3,7‑Dimethyl‑6‑octen‑1‑yl acetate یا 3,7‑dimethyloct‑6‑enyl acetate نیز در دیتابیس‌های علمی و سایت‌هایی مثل PubChem و FDA ثبت شده است.

منشاء طبیعی سیترونلیل استات در روغن‌های گیاهی

• سیترونلیل استات به‌طور طبیعی در روغن سیترونلا، روغن رز، روغن شمعدانی و روغن لیمو حضور دارد و بخشی از رایحه گلی‑مرکباتی و شیرین این روغن‌ها را می‌سازد. همین ترکیب است که به روغن سیترونلا و شمعدانی، حس رز‑مانند، تازه و کمی میوه‌ای می‌دهد و برای ساخت صابون گیاهی معطر، بادی اسپلش و لوسیون‌های خانگی الهام‌بخش است^[1].​

• در پروفایل عطری این روغن‌ها، سیترونلیل استات همراه با الکل‌های ترپنیک مثل سیترونلول و گرانیول کار می‌کند و آکورد گلی‑سبز نرم و تمیز ایجاد می‌کند که برای فرمول‌های “طبیعت‌الهام” و محصولات با برچسب «حاوی روغن رز و شمعدانی» بسیار ارزشمند است.

تولید صنعتی سیترونلیل استات و نقش آن در فرمولاسیون

• در صنعت عطر و آرایشی، سیترونلیل استات معمولاً به‌صورت کنترل‌شده از واکنش استریفیکاسیون الکل سیترونلول با اسید استیک یا مشتقات آن (مثل استیک انیدرید) تولید می‌شود؛ در این فرآیند، یک کاتالیست اسیدی یا آنزیمی به ترکیب شدن این دو ماده و تشکیل استر معطر کمک می‌کند. نتیجه این واکنش یک مایع شفاف با بوی گلی‑میوه‌ای پایدار است که به‌راحتی در فاز روغنی فرمول‌هایی مثل روغن ماساژ، کرم دست، بالم لب و عطرهای دست‌ساز حل می‌شود^[2].

• نسخه‌های مدرن‌تر تولید، از کاتالیست‌های آنزیمی (مثل لیپازهای تثبیت‌شده) و دماهای پایین‌تر استفاده می‌کنند تا مصرف اسید قوی و تولید پساب اسیدی کاهش یابد؛ این رویکرد “سبزتر” با دغدغه‌های فرمولاتورهای محصولات طبیعی و ارگانیک هم‌خوان است و می‌تواند در داستان‌سرایی برند و توضیح محصول (“استر معطر تولیدشده با فناوری سبز”) برجسته شود^[3].

نکات مهم سیترونلیل استات برای سازندگان صابون و محصولات دست‌ساز

• چه سیترونلیل استات از منشاء طبیعی روغن سیترونلا و رز گرفته شود و چه به‌صورت صنعتی از سیترونلول و اسید استیک سنتز شود، از نظر ساختار شیمیایی و عملکرد عطری یکسان است و برای ایجاد بوی رز‑شمعدانی ملایم در صابون گیاهی، بادی باتر، اسکراب بدن و اسپری بدن استفاده می‌شود. اشاره شفاف در محتوا و برچسب به این نکته که «سیترونلیل استات هم در روغن‌های گیاهی وجود دارد و هم در صنعت عطرسازی تحت کنترل تولید می‌شود» باعث افزایش احساس صداقت برای کاربرانی می‌شود که دنبال اطلاعات علمی و کاربردی درباره مواد معطر در محصولات دست‌ساز هستند^[4].

پروفایل بویی و کاربرد سیترونلیل استات در عطرسازی

• سیترونلیل استات رایحه‌ای گلی، رز‑مانند با تون‌های میوه‌ای، مرکباتی و کمی سبز دارد که در منابع تخصصی با توصیف‌هایی مانند fresh‑rosy, fruity, citrus, green معرفی شده است. این ترکیب بوی رز و شمعدانی را نرم‌تر و شیرین‌تر می‌کند و به عطر حس تمیزی، لطافت و صابونی می‌دهد که برای کاربران عاشق رایحه‌های طبیعی بسیار جذاب است^[5].

• در عطرسازی از سیترونلیل استات برای ساخت آکوردهای رز، لاوندر، موگه (گل برف/لیلی آو د ولی)، گل صدتومانی، کولون‌های سبک، عطرهای مرکباتی و عطرهای کلاسیک صابونی استفاده می‌شود. حضور این ماده در نت‌های میانی، آکورد گلی‑میوه‌ای را تقویت می‌کند و در کنار مرکبات، از تندی بیش از حد جلوگیری کرده و رایحه را گرد و متعادل می‌سازد^[6].

کاربرد سیترونلیل استات در محصولات آرایشی، بهداشتی و خانگی

• سیترونلیل استات به‌عنوان یک ماده خوشبوکننده در عطر، ادوتویلت، ادکلن، کرم‌ها و لوسیون‌های بدن، شامپو، ژل دوش، دئودورانت، صابون قالبی و مایع، اسپری اتاق و خوشبوکننده‌های خانگی کاربرد دارد. برندهای تأمین‌کننده مواد اولیه آرایشی این ترکیب را به‌صورت گرید آرایشی (Fragrance grade) و قابل استفاده در گستره وسیعی از محصولات مراقبت شخصی عرضه می‌کنند.​
• در عمل، سیترونلیل استات بخشی از “فاز عطر” فرمول محسوب می‌شود؛ برای مثال فاز عطر در عطرها حدود ۱۵–۳۰٪، در ادوتویلت حدود ۸–۱۵٪، در بادی اسپری حدود ۳–۸٪، در کرم و لوسیون معمولاً ۰٫۲–۱٪ و در شامپو و شوینده بدن در محدوده ۰٫۲–۰٫۸٪ است. Citronellyl Acetate معمولاً درصدی از این فاز عطری را تشکیل می‌دهد و با توجه به شدت و نقش آن در آکورد، سهمش می‌تواند از زیر ۱٪ تا چند درصد از فاز عطر متغیر باشد، بنابراین تنظیم دقیق آن به سلیقه فرمولاتور و تست حسی بستگی دارد.

ایمنی، آلرژی‌زایی و محدودیت‌های استفاده (IFRA / RIFM) سیترونلیل استات

• در ارزیابی ایمنی منتشر شده توسط RIFM، برای سیترونلیل استات داده‌های متعددی از جمله ژنوتوکسیسیته، سمیت دوز تکراری، سمیت تولیدمثل و فتوتوکسیسیته بررسی شده و نتیجه‌گیری کلی این است که این ماده در سطوح مصرف توصیه شده برای کاربرد عطری بی‌خطر ارزیابی شده است. در این ارزیابی اشاره شده که این ترکیب از نظر زیست‌محیطی به‌عنوان ماده Persistent, Bioaccumulative and Toxic (PBT) طبقه‌بندی نمی‌شود و نیمه‌عمر هیدرولیز آن در شرایط آزمایشگاهی هزاران ساعت گزارش شده است^[7].

• سیترونلیل استات به‌عنوان یک حساس‌کننده پوستی با NESIL مشخص (سطح بدون اثر حساسیت‌زایی) در چارچوب مدل‌های ارزیابی ریسک RIFM و مفهوم TTC (Threshold of Toxicological Concern) قرار می‌گیرد. این مفاهیم به متخصصان کمک می‌کند حاشیه ایمنی مواجهه پوستی و استنشاقی را بر اساس نوع محصول (مثل عطر، اسپری بدن، شامپو، لوسیون) و الگوی استفاده مصرف‌کننده تعیین کنند.​

• برای کاربرد عملی، تولیدکنندگان و فرمولاتورها باید به آخرین نسخه استاندارد IFRA و گواهی انطباق (IFRA Certificate of Compliance) مراجعه کنند که در آن دسته‌های محصول مثل عطر، اسپری بدن، محصولات شست‌وشوی بدن، دئودورانت، شمع، خوشبوکننده محیط و غیره تعریف شده و حداکثر سطح مجاز استفاده از ماده خوشبوکننده مشخص می‌شود. این به‌روز بودن در استناد به IFRA یکی از شاخص‌های مهم و مسئولیت‌پذیری برند است، به‌ویژه در محتوای آموزشی برای سازندگان صابون و عطر دست‌ساز^[8].​

پایداری، سازگاری و نکات فرمولاسیون سیترونلیل استات

• منابع فنی عطرسازی پایداری سیترونلیل استات را در بسیاری از کاربردها از جمله عطرهای Fine fragrance، نرم‌کننده لباس، دئودورانت، محصولات توالتری، شوینده مایع و محیط‌های pH مختلف (تقریباً ۳ تا ۹) خوب گزارش کرده‌اند. به‌عنوان یک استر، ممکن است در طول زمان مقدار کمی اسید استیک آزاد شود، به همین دلیل کنترل شرایط نگهداری (دور از حرارت و نور شدید) و تست پایداری در فرمول نهایی توصیه می‌شود.
• از نظر فرمولاسیون، سیترونلیل استات با ترکیباتی مثل سیترونلول، گرانیول، لیمونن و لینالول بسیار سازگار است و در کنار آن‌ها آکورد گلی‑میوه‌ای‑مرکباتی را تقویت می‌کند. استفاده هوشمندانه از این ماده می‌تواند به بهبود پخش بو (diffusion) و ماندگاری نسبی نت‌های گلی در صابون سرد، شامپو، بادی اسپلش و کرم دست کمک کند، بدون آن‌که رایحه بیش‌ازحد تند یا شیمیایی به نظر برسد.

کاربردهای دیگر سیترونلیل استات

• سیترونلیل استات علاوه بر عطرسازی، در برخی کشورها به‌عنوان فلیور با تون میوه‌ای‑مرکباتی ملایم در خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها استفاده می‌شود و در ارزیابی‌های FEMA/GRAS و EFSA، ترکیبات مرتبط با روغن سیترونلا و لیمون‌گراس در محدوده مجاز مصرف خوراکی بررسی شده‌اند؛ با این حال، برای هر استفاده غذایی باید حتماً به مقررات ملی و راهنماهای به‌روز GRAS مراجعه شود^[9].

• این استر در ترکیب با سایر مشتقات سیترونلا و مرکبات در فرمولاسیون محصولات دافع حشرات نیز حضور دارد، زیرا پروفایل بویی خانواده سیترونلا به‌طور کلی در بسیاری از مطالعات به‌عنوان بازدارنده حشرات معرفی شده است. همچنین Citronellyl Acetate در شیمی آلی به‌عنوان ماده واسطه برای سنتز ترکیبات دیگر و در پژوهش‌های مرتبط با بیوکاتالیز و استریفیکاسیون آنزیمی مورد استفاده قرار گرفته است.

سیترونلیل استات در صابون‌سازی: راز بوی رز ملایم و صابون حرفه‌ای

سیترونلیل استات یکی از مواد معطر کلیدی است که به صابون‌های دست‌ساز رایحه‌ای گلی، رز‌مانند و مرکباتی می‌دهد و آن‌ها را از صابون‌های معمولی بازار متمایز می‌کند. این ترکیب که مشتق سیترونلا و روغن‌های گلی است، هم به تجربه حسی کاربر در حمام کمک می‌کند و هم می‌تواند در داستان‌سرایی برند و بازاریابی صابون‌های گیاهی نقش مهمی داشته باشد.​

• تقویت عطر و امضای بویایی صابون: سیترونلیل استات رایحه‌ای شیرین، گلی و مرکباتی (fresh‑rosy, fruity, citrus, green) به فرمولاسیون صابون می‌دهد و آکوردی شبیه رز و شمعدانی ایجاد می‌کند که برای صابون‌های لوکس گیاهی بسیار جذاب است. این ماده می‌تواند بوی پایه روغن‌های گیاهی یا چربی حیوانی را پوشش دهد و به صابون شما پروفایل عطری تمیز، شیک و ماندگار ببخشد.​

• پتانسیل دافع حشرات در صابون‌های outdoor: سیترونلیل استات به‌عنوان استر سیترونلول، با خانواده روغن سیترونلا مرتبط است؛ خانواده‌ای که در مطالعات متعدد به‌عنوان دافع حشرات (به‌ویژه پشه‌ها) بررسی شده است. به همین دلیل، استفاده هوشمندانه از این نت گلی‑مرکباتی در کنار روغن سیترونلا و سایر روغن‌های مناسب، می‌تواند صابون‌هایی خلق کند که برای استفاده در فضای باز و سفر، جذابیت بازاری بیشتری دارند (مثل «صابون گیاهی ضد حشره برای کمپینگ»)^[11].

• کاربرد همه‌جانبه در طراحی رایحه: سیترونلیل استات به صابون‌ساز اجازه می‌دهد عطرهای منحصر‌به‌فرد بسازد؛ از صابون رز‑شمعدانی گرفته تا ترکیب‌های مرکباتی‑گلی یا رایحه‌های صابونی کلاسیک. بسته به ترکیب آن با موادی مانند لیمونن، گرانیول و لینالول، می‌توان پروفایل بو را به سمت تازه‌تر، میوه‌ای‌تر یا گلی‌تر هدایت کرد و برای هر سلیقه‌ای یک فرمول اختصاصی ساخت.​

• آروماتراپی ملایم زیر دوش: نت‌های شیرین و مرکباتی سیترونلیل استات، در کنار روغن‌هایی مثل لاوندر، رز یا شمعدانی، می‌توانند در حین دوش گرفتن یا شست‌وشوی دست، تجربه‌ای شبیه آروماتراپی ملایم ایجاد کنند. این حس آرامش و تازگی، یکی از نقاط قوتی است که می‌توان در عنوان و توضیحات محصول («صابون گیاهی با رایحه رز و سیترونلا برای آرامش زیر دوش») روی آن مانور داد و نرخ کلیک (CTR) را بالا برد.​

• پایداری عطر و فرمولاسیون صابون: ترکیبات استری مانند سیترونلیل استات در منابع فنی به داشتن پایداری خوب در بسیاری از کاربردهای عطری، از جمله صابون و شوینده‌ها، معروف هستند و به ماندگاری بهتر عطر در محصول نهایی کمک می‌کنند. همین ویژگی باعث می‌شود رایحه صابون دست‌ساز شما بعد از دوره کیور و در حین استفاده، قابل‌قبول باقی بماند و برای مدت طولانی‌تری در حمام احساس شود.​

• نکته حرفه‌ای برای صابون‌سازان: غلظت بهینه و سازگاری سیترونلیل استات با سایر مواد (روغن‌های اسانسی، رنگ‌ها، افزودنی‌های گیاهی) باید همیشه با تست‌های کوچک در بچ آزمایشی بررسی شود، زیرا فرمولاسیون، نوع چربی‌ها و قلیای مورد استفاده می‌تواند روی عملکرد و بروز رایحه تأثیر بگذارد. تنظیم دوز این ماده در محدوده‌های رایج استفاده از عطر در صابون (معمولاً زیر ۳٪ فاز روغنی برای مجموع عطرها، بسته به استاندارد و تحمل پوست) به شما کمک می‌کند بین جذابیت بویایی و ایمنی تعادل ایجاد کنید.