تیمروسال|تیومرسال چیست؟ کاربردها و نقش آن در محصولات

اگر به‌عنوان یک فرمولاتور یا صابون‌ساز حرفه‌ای نام تیمروسال|تیومرسال (Thimerosal / Thiomersal) را در منابع قدیمی، دیتاشیت‌ها یا حتی برچسب برخی محصولات دیده‌اید، احتمالاً این سؤال برایتان ایجاد شده است که آیا این نگهدارنده هنوز از نظر فنی و رگولاتوری قابل دفاع است یا نه. تیمروسال یک نگهدارنده آنتی‌میکروبیال قویِ حاوی جیوه است که سال‌ها در فرآورده‌های حساس، به‌ویژه محصولات چشمی و دارویی، نقش کلیدی در پایداری میکروبی داشته؛ اما همان ترکیب شیمیایی مؤثر، امروز به نقطه ضعف اصلی آن تبدیل شده است.

در این مقاله، تیمروسال را نه از زاویه شایعات عمومی، بلکه از دید فرمولاسیون عملی، ایمنی مصرف‌کننده و آینده رگولاتوری بررسی می‌کنیم: چرا صنعت آرایشی  وبهداشتی اروپا عملاً آن را کنار گذاشته، نظر جدید SCCS دقیقاً چه پیامدی برای تولیدکننده دارد، استفاده از آن چه ریسک‌هایی برای برند و صادرات ایجاد می‌کند و مهم‌تر از همه، چه جایگزین‌هایی می‌توانند همان کارایی نگهدارندگی را بدون دردسر جیوه و محدودیت قانونی فراهم کنند. اگر هدف شما طراحی فرمول‌های پایدار، ایمن و قابل عرضه در بازارهای جدی است، این متن به شما کمک می‌کند تصمیم آگاهانه بگیرید، نه صرفاً تقلید از فرمول‌های قدیمی.

تیمروسال دقیقا چیست؟

تیمروسال/تیومرسال (Thimerosal / Thiomersal) یک ترکیب آلیِ حاوی جیوه است که در دسته ارگانومرکوری‌ها قرار می‌گیرد و سال‌ها به عنوان نگهدارنده، ضدعفونی‌کننده و ضدقارچ در فرمول‌های دارویی و بهداشتی استفاده شده است. این ماده به‌ویژه در واکسن‌ها، سرم‌ها و برخی فرآورده‌های چشمی و پوستی برای جلوگیری از رشد میکروارگانیسم‌ها در ویال‌های چندبارمصرف کاربرد گسترده‌ای داشته است.

برای یک صابون‌ساز یا فرمولاتور محصولات آرایشی، تیمروسال (تیومرسال) بیشتر به عنوان یک نگهدارنده آنتی‌میکروبیال با طیف اثر نسبتاً وسیع شناخته می‌شود، اما هم ترکیب شیمیایی آن (وجود جیوه) و هم وضعیت رگولاتوری فعلی، استفاده از آن را به‌شدت حساس کرده است.

کاربرد تیمروسال در آرایشی

در گذشته، تیمروسال در برخی فرآورده‌های آرایشی به‌خصوص محصولات چشمی، ریمل و پاک‌کننده‌های چشم به عنوان نگهدارنده استفاده می‌شد تا از آلودگی میکروبی محصول در طول استفاده مصرف‌کننده جلوگیری کند. این ماده با دوزهای بسیار پایین (در حد صدم درصد) می‌توانست رشد باکتری‌ها و قارچ‌ها را در فرمولاسیون مهار کرده و پایداری میکروبی محصول را تضمین کند.

بر اساس گزارش‌ها، صنعت آرایشی اروپا حتی قبل از ارزیابی‌های جدید SCCS نیز عملاً استفاده از تیمروسال را کنار گذاشته بود و در بررسی بیش از ۶۰ هزار فرمول، استفاده قابل‌توجهی از آن مشاهده نشده است. این روند نشان می‌دهد که بازار و رگولاتور، هر دو به سمت حذف نگهدارنده‌های حاوی جیوه از محصولات آرایشی حرکت کرده‌اند^[1].​

وضعیت قانونی تیمروسال (تیومرسال) در اروپا

مقررات کازمتیک اتحادیه اروپا (EC No. 1223/2009) به‌طور کلی استفاده از جیوه و ترکیبات آن را در محصولات آرایشی ممنوع کرده و فقط چند استثنا با غلظت بسیار محدود را در «لیست مثبت نگهدارنده‌ها» پذیرفته است. یکی از این استثناها، استفاده از تیمروسال به عنوان نگهدارنده در محصولات چشمی و پاک‌کننده‌های چشم با حداکثر غلظت ۰٫۰۰۷٪ جیوه بود.

اما در اکتبر ۲۰۲۵ کمیته علمی ایمنی مصرف‌کنندگان اتحادیه اروپا (SCCS) یک نظر علمی مقدماتی درباره ایمنی تیمروسال و نمک‌های فنایل‌مرکوریک منتشر کرد و به این نتیجه رسید که این ترکیبات در غلظت‌های مجاز فعلی در محصولات آرایشی «ایمن تلقی نمی‌شوند». دلیل اصلی این جمع‌بندی، حاشیه ایمنی ناکافی (MoS کمتر از ۱۰۰ بر اساس سمیت کلیوی) و ابهام در داده‌های ژنوتوکسیک بود که استفاده از این ترکیبات را در سطح فعلی از نظر رگولاتوری قابل‌قبول نمی‌داند^[2].

خطرات احتمالی تیمروسال برای سلامت

تیمروسال به‌دلیل داشتن جیوه، از نظر سمیت بالقوه برای کلیه‌ها، سیستم عصبی و احتمال حساسیت‌زایی پوستی مورد توجه ویژه است، هرچند نوع جیوه و دوز تماس نقش تعیین‌کننده دارد. SCCS در ارزیابی ۲۰۲۵ نشان داد که در بدترین سناریوهای مواجهه، حاشیه ایمنی کافی برای مصرف‌کننده وجود ندارد و بنابراین نمی‌توان این نگهدارنده را در سطح مجاز فعلی «بی‌خطر» دانست.

از نظر درماتولوژیک نیز گزارش‌هایی از درماتیت تماسی آلرژیک به تیمروسال وجود دارد، هرچند بروز حساسیت در جمعیت عمومی نسبتاً پایین گزارش شده است. برای یک تولیدکننده آرایشی که به دنبال ایجاد اعتماد و برندینگ ایمن است، استفاده از نگهدارنده‌ای با این سطح حساسیت رگولاتوری و رسانه‌ای، گزینه‌ای ریسکی محسوب می‌شود^[3].

تیمروسال (تیومرسال) در برچسب محصولات؛ نگران باشیم؟

اگر مصرف‌کننده یا فرمولاتور حرفه‌ای برچسب یک محصول آرایشی را می‌خواند و نام Thimerosal / Thiomersal را می‌بیند، باید بداند که این ماده یک نگهدارنده حاوی جیوه است که در اروپا تحت بازنگری شدید قرار دارد. در بازارهایی که مقررات هماهنگ با اتحادیه اروپا را دنبال می‌کنند، احتمالاً استفاده از تیمروسال در آینده نزدیک یا محدودتر خواهد شد یا به‌طور کامل ممنوع می‌شود.

برای مصرف‌کننده‌ای که پوست حساس، سابقه آلرژی یا نگرانی نسبت به ترکیبات حاوی جیوه دارد، انتخاب محصولاتی که از نگهدارنده‌های مدرن و بدون جیوه استفاده می‌کنند، تصمیم محتاطانه‌تری است. در عین حال باید توجه داشت که ریسک آلودگی میکروبی در محصول بدون نگهدارنده کارآمد نیز می‌تواند برای سلامت چشم و پوست خطرناک باشد، بنابراین انتخاب برندهای معتبر با فرمولاسیون متعادل اهمیت دارد^[4].

چرا هنوز از تیمروسال استفاده می‌شود؟

در برخی حوزه‌ها مانند واکسن‌ها و فرآورده‌های تزریقی چنددوز، تیمروسال هنوز به عنوان نگهدارنده مورد استفاده قرار می‌گیرد، زیرا در غلظت‌های بسیار پایین می‌تواند از رشد گسترده میکروارگانیسم‌ها در ویال چندبارمصرف جلوگیری کرده و ایمنی فرآورده را حفظ کند. سازمان غذا و داروی آمریکا گزارش می‌کند که تیمروسال در محدوده غلظت ۰٫۰۰۱–۰٫۰۱٪ می‌تواند طیفی از باکتری‌ها و قارچ‌ها را مهار کند و به همین دلیل از دهه ۱۹۳۰ تا امروز در برخی محصولات بیولوژیک نقش داشته است.

در حوزه آرایشی، استفاده از تیمروسال عملاً بسیار محدود شده و بسیاری از تولیدکنندگان اروپایی طبق داده‌های صنعت، به‌طور داوطلبانه آن را کنار گذاشته‌اند، اما قوانین هنوز در مرحله گذار و به‌روزرسانی است. این وضعیت گذار باعث شده برخی برندها در بازارهای غیراروپایی هنوز از این ترکیب استفاده کنند، هرچند از نظر استراتژیک، آینده‌ای پایدار برای آن در آرایشی و بهداشتی متصور نیست^[5].

خواص نگهدارنده و ضد میکروبی تیمروسال

تیمروسال به دلیل داشتن جیوه و توانایی برهم‌زدن ساختار پروتئین‌ها و غشاهای سلولی، اثر قوی بر طیفی از باکتری‌ها و قارچ‌ها دارد و به عنوان نگهدارنده، ضدعفونی‌کننده (antiseptic) و ضدقارچ (antifungal) شناخته می‌شود. این خاصیت آنتی‌میکروبیال سبب شده بود که در گذشته برای تثبیت فرمول‌های حساس، مانند فرآورده‌های چشمی، محلول‌های لنز و برخی کرم‌ها استفاده شود.

در فرمولاسیون‌های صابونی و محصولات شوینده، از نظر تئوری می‌توان از تیمروسال برای افزایش ماندگاری و جلوگیری از رشد میکروارگانیسم‌ها در محصول استفاده کرد، اما با توجه به فشار رگولاتوری، امروزه انتخاب چنین ماده‌ای برای نگهداری یک محصول آرایشی یا بهداشتی توصیه نمی‌شود. برای صابون‌ساز حرفه‌ای، آشنایی با مکانیزم اثر تیمروسال مهم است، اما تکیه بر آن به عنوان نگهدارنده اصلی، با رویکرد «فرمولاسیون ایمن و قابل صادرات» هم‌خوانی ندارد.

پایدارسازی فرمول و نقش تیمروسال

تیمروسال در غلظت‌های مجاز گذشته، علاوه بر مهار میکروارگانیسم‌ها، به پایداری میکروبی و عملکردی فرمول کمک می‌کرد و اجازه می‌داد محصول در مدت طولانی‌تری بدون فساد میکروبی قابل استفاده باشد. برای مثال، در فرآورده‌های چشمی که احتمال آلودگی ثانویه در حین استفاده بالاست، تیمروسال مانع رشد باکتری‌ها در داخل ظرف محصول می‌شد و به‌نوعی «پایدارکننده ایمنی» فرمول محسوب می‌شد.

با این حال، استانداردهای امروزی فرمولاسیون آرایشی تمایل دارند از نگهدارنده‌هایی استفاده کنند که هم از نظر ایمنی سیستمیک و هم از نظر حساسیت‌زایی، حاشیه امن بالاتری نسبت به ترکیبات حاوی جیوه داشته باشند. بنابراین اگرچه تیمروسال از نظر فنی یک نگهدارنده مؤثر است، ولی از دیدگاه رگولاتوری و بازاریابی، دیگر انتخاب مطلوبی برای پایدارسازی فرمول‌های آرایشی و بهداشتی به‌ویژه در بازارهای پیشرفته نیست.

جایگزین‌های ایمن برای تیمروسال

برای فرمولاتور و صابون‌ساز که به دنبال نگهدارنده‌های جایگزین برای تیمروسال در محصولات آرایشی و مراقبت از پوست است، گزینه‌های متعددی با پروفایل ایمنی بهتر وجود دارد، مانند فنوکسی‌اتانول، بنزیل‌الکل، ترکیبات پارابن‌های مجاز، مشتقات اسیدهای آلی و سیستم‌های چندجزئی ترکیبی. این نگهدارنده‌ها در غلظت‌های استاندارد، با ارزیابی‌های توکسیکولوژیک متعدد و بررسی‌های کمیته‌های علمی، در لیست مواد مجاز با حاشیه ایمنی قابل‌قبول قرار گرفته‌اند.

انتخاب سیستم نگهدارنده مناسب باید بر اساس نوع محصول (کرم، لوسیون، شامپو، صابون مایع)، pH، نوع فاز آبی، بسته‌بندی، سطح ریسک میکروبی و بازار هدف (داخلی یا صادراتی) انجام شود. صابون‌سازی که به فکر صادرات به بازارهای هم‌راستا با اتحادیه اروپا است، با کنار گذاشتن تیمروسال و طراحی سیستم نگهدارنده جایگزین، هم ریسک حقوقی کمتر و هم پیام «فرمولاسیون مدرن و ایمن» را به مشتری منتقل می‌کند.

توصیه به تولیدکنندگان و فرمولاتورها

برای صابون‌سازان و تولیدکنندگان ایرانی، مهم‌ترین نکته درباره تیمروسال این است که آگاهی علمی از این ماده داشته باشند، اما آن را به عنوان گزینه اصلی نگهدارنده در سبد فرمولاسیون خود نگه ندارند. با توجه به ارزیابی‌های جدید SCCS و روند جهانی حذف ترکیبات حاوی جیوه از آرایشی و بهداشتی، تکیه بر سیستم‌های نگهدارنده مدرن‌تر و هم‌راستا با مقررات اروپایی، تصمیمی آینده‌نگر است.

نتیجه‌گیری: تیمروسال؛ دانستن لازم است، استفاده نه

تیمروسال نمونه‌ای کلاسیک از موادی است که از نظر فنی مؤثر بوده‌اند، اما از نظر مقررات و استراتژیک دیگر هم‌راستا با صنعت مدرن نیستند. این ترکیب حاوی جیوه در گذشته نقش مهمی در پایداری میکروبی فرآورده‌های حساس ایفا کرده، اما امروز همان عامل اثربخشی، یعنی حضور جیوه، به مهم‌ترین نقطه ضعف آن تبدیل شده است. ارزیابی‌های جدید SCCS، نگرانی‌های ایمنی، و جهت‌گیری شفاف بازار اروپا نشان می‌دهد که تیمروسال در حوزه آرایشی و بهداشتی عملاً به پایان مسیر خود نزدیک شده است.

برای یک فرمولاتور یا صابون‌ساز حرفه‌ای، پیام این مقاله روشن است: شناخت علمی تیمروسال ضروری است، اما تکیه عملی بر آن توجیهی ندارد. در دنیایی که ایمنی مصرف‌کننده، قابلیت صادرات، اعتماد برند و انطباق با مقررات تعیین‌کننده موفقیت محصول هستند، استفاده از نگهدارنده‌های مدرنِ بدون جیوه نه‌تنها انتخابی ایمن‌تر، بلکه تصمیمی هوشمندانه و آینده‌نگر محسوب می‌شود. طراحی سیستم نگهدارنده متناسب با نوع محصول، pH، بسته‌بندی و بازار هدف، مسیر حرفه‌ای‌تری است که ریسک حقوقی و فنی را کاهش می‌دهد و کیفیت واقعی فرمولاسیون را ارتقا می‌دهد.

در نهایت، تیمروسال بیش از آنکه یک گزینه کاربردی برای امروز باشد، یک درس مهم در فرمولاسیون است: صنعت آرایشی و بهداشتی تنها با «اثرگذاری شیمیایی» پیش نمی‌رود، بلکه با تعادل بین علم، ایمنی، رگولاتوری و اعتماد بازار ساخته می‌شود.