نشاسته در محصولات آرایشی: از آشپزخانه تا زیبایی مدرن

نشاسته همان پودر سفید و ساده‌ای است که سال‌ها در آشپزخانه‌ شناخته بودیم، اما امروز به یکی از هوشمندترین ابزارهای فرموله‌ کردن محصولات زیبایی تبدیل شده است. این پلی‌ساکارید گیاهی از ذرت، برنج، سیب‌زمینی، تاپیووکا و منابع مشابه استخراج می‌شود و به لطف بافت سبک، توان جذب چربی و رطوبت، و ایجاد حس ابریشمی روی پوست، جای خودش را در دل فرمولاسیون‌های مدرن باز کرده است.

در دنیای زیبایی، نشاسته را تقریبا همه‌جا می‌توان دید؛ از کرم‌ها و لوسیون‌ها گرفته تا پودرهای آرایشی، شامپوهای خشک، صابون‌ های دست‌ ساز و حتی محصولات مراقبت از مو. در این محصولات، نشاسته هم‌زمان نقش مات‌کننده طبیعی، جاذب چربی، بهبوددهنده بافت و کمک‌کننده به پایداری فرمول را بازی می‌کند و به برندها این امکان را می‌دهد که بدون تکیه بر برخی مواد شیمیایی بحث‌برانگیز، محصولاتی سبک، تمیز و «سازگار با ترند طبیعی‌گرایی» عرضه کنند. همین ترکیبِ عملکرد چندکاره، منشاء گیاهی و حس امنیت در ذهن مصرف‌کننده است که نشاسته را به یک ماده محبوب و ترندی در فرمولاسیون‌های آرایشی و صابون‌سازی امروزی تبدیل کرده است.

نشاسته چیست و از کجا به‌دست می‌آید؟

نشاسته یکی از مهم‌ترین کربوهیدرات‌های ذخیره‌ای در گیاهان است که به صورت گرانول‌های ریز در دانه‌ غلات، ریشه‌ها و غده‌ها ذخیره می‌شود و منبع انرژی آن‌ها به حساب می‌آید. از نظر شیمیایی، نشاسته یک پلی‌ساکارید است که از دو جزء اصلی تشکیل شده: آمیلوز (زنجیره خطی با پیوندهای آلفا 1→4) و آمیلوپکتین (زنجیره شاخه‌دار با پیوندهای آلفا 1→4 و 1→6) که نسبت آن‌ها بسته به نوع گیاه تغییر می‌کند و روی رفتار ژل‌سازی، ویسکوزیته و بافت در فرمولاسیون‌های آرایشی و دارویی تاثیر مستقیم دارد.

از نظر منبع، نشاسته صنعتی و آرایشی معمولا از ذرت، برنج، سیب‌زمینی، گندم, تاپیوکا (کاساوا)، تارو و اروروت استخراج می‌شود که هر کدام ساختار گرانول، اندازه ذره و نسبت آمیلوز به آمیلوپکتین متفاوتی دارند. به‌عنوان مثال، نشاسته تاپیوکا از ریشه کاساوا به‌دست می‌آید و به خاطر توان بالای جذب رطوبت و روغن، در محصولات آرایشی به‌عنوان تکسچرایزر و جاذب چربی برای ایجاد فینیش مات و بافت ابریشمی روی پوست استفاده می‌شود، در حالی که اروروت با بافت سبک‌تر و احساس لطیف‌تر، برای فرمول‌های مناسب پوست حساس و پودرهای بدن بسیار محبوب است. در ریشه تارو نیز نشاسته‌ای با ویژگی‌های ژل‌سازی خاص وجود دارد که در صنایع غذایی و دارویی به‌عنوان تغلیظ‌کننده و حامل مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته و همین ویژگی‌ها آن را برای فرمولاسیون‌های آرایشی نوآورانه جذاب می‌کند.

ساختار شیمیایی و انواع منبع (ذرت، برنج، تاپیوکا، سیب‌زمینی، تارو، اروروت)

از دید شیمی پلی‌ساکارید، نشاسته شبکه‌ای از زنجیره‌های گلوکز با پیوندهای آلفا است که در قالب آمیلوز و آمیلوپکتین سازمان‌دهی شده و این آرایش، شکل گرانول‌ها، دمای ژلاتینه شدن و رفتار رئولوژیک آن را تعیین می‌کند. نشاسته ذرت معمولا درصد آمیلوز بالاتری دارد و ژل‌های نسبتاً سفت‌تری ایجاد می‌کند، در حالی که نشاسته سیب‌زمینی و تاپیوکا به خاطر آمیلوپکتین بیشتر، ژل‌های شفاف‌تر و الاستیک‌تری تولید می‌کنند که در محصولات آرایشی برای ایجاد بافت نرم و «کِرِمی» اهمیت دارد.

در نشاسته برنج، اندازه گرانول‌ها کوچک‌تر است و همین ویژگی آن را برای فرمول‌های مناسب پوست حساس و محصولات با حس لمسی لطیف‌تر، جذاب می‌کند. نشاسته اروروت و تارو نیز به دلیل ترکیب خاص ساختار گرانول و رفتار ژلاتینه شدن، در غذا و دارو به‌عنوان تغلیظ‌کننده ملایم و قابل‌هضم به کار می‌روند و این پیشینه مصرف انسانی، آن‌ها را از منظر ایمنی و پذیرش مصرف‌کننده برای کاربرد در محصولات آرایشی و بهداشتی جذاب‌تر می‌کند.​

تفاوت نشاسته بومی و اصلاح‌شده

نشاسته «بومی» (Native Starch) همان نشاسته‌ای است که تقریبا بدون دستکاری شیمیایی یا فیزیکی عمده، مستقیما از منبع گیاهی استخراج و خشک شده و رفتاری مشابه نشاسته طبیعی گیاه در تماس با آب و حرارت نشان می‌دهد. این نوع نشاسته در شرایط فرایندی شدید (برش مکانیکی بالا، pH افراطی، دمای بالا–پایین متناوب) پایداری محدودی دارد و در برخی فرمول‌ها ممکن است دچار ژل‌ شدن ناخواسته، آب‌اندازی یا ناپایداری ویسکوزیته شود، بنابراین برای همه کاربردهای آرایشی و دارویی ایده‌آل نیست.

در مقابل، نشاسته‌های «اصلاح‌شده» (Modified Starches) مانند نشاسته پرژلاتینه (Pregelatinized Starch) از طریق فرآیندهایی مانند پیش‌ژلاتینه‌کردن، کراس‌لینک‌کردن یا استری‌فیکاسیون تا حدی تغییر داده می‌شوند تا رفتارشان تحت حرارت، برش و pH قابل‌کنترل‌تر و قابل‌پیش‌بینی‌تر شود. نشاسته پرژلاتینه، که اغلب از ذرت، سیب‌زمینی یا گندم به دست می‌آید، در صنعت داروسازی به‌عنوان بایندر و دیس‌این‌تگرانت در قرص‌ها و کپسول‌ها استفاده می‌شود، چون بدون نیاز به پخت کامل، به‌سرعت متورم می‌شود و استحکام مکانیکی و آزادسازی دارو را بهبود می‌دهد. همین ویژگیِ حل و تورم آسان در آب سرد، کنترل بهتر ویسکوزیته و پایداری بیشتر، باعث شده نسخه‌های اصلاح‌شده نشاسته در صنایع غذایی (به‌عنوان تغلیظ‌کننده و پایدارکننده سس‌ها و دسرها) و در فرمولاسیون‌های آرایشی (برای ایجاد بافت یکنواخت، پایدار و قابل‌اعتماد در کرم‌ها، لوسیون‌ها و محصولات حسی پیشرفته) جایگاه ویژه‌ای پیدا کنند.

نشاسته ذرت: خواص، مزایا، محدودیت‌ها

نشاسته ذرت پودری ریز و بی‌بو است که به‌طور گسترده در محصولات آرایشی به‌عنوان جاذب رطوبت و چربی، مات‌کننده و بهبوددهنده بافت استفاده می‌شود. این ماده با جذب سبوم اضافی، کمک می‌کند پوست و حتی پوست سر ظاهر خشک‌تر و متعادل‌تری پیدا کند، حس نرمی و سطحی مخملی ایجاد شود و ماندگاری آرایش و محصولات مات‌کننده افزایش یابد.

از نظر مزایا، نشاسته ذرت یک گزینه گیاهی، مقرون‌به‌صرفه و به‌خوبی تحمل‌شده است که در کرم‌ها، لوسیون‌ها، دئودورانت‌ها، پودرهای صورت و شامپوهای خشک برای کنترل براقی، جلوگیری از کِیکی‌شدن فرمول و بهبود حس پوستی کاربرد دارد. با این حال، در فرمولاسیون‌های حاوی درصدهای بالا یا روی پوست‌های بسیار خشک و حساس، ممکن است احساس کمی “خشکی” یا گچی ایجاد کند و در برخی نواحی مستعد تعریق زیاد، اگر با سایر جاذب‌ها و عوامل ضد‌میکروبی همراه نشود، به‌تنهایی برای کنترل بو و رطوبت کافی نباشد.

نشاسته برنج: مناسب پوست حساس و کرم‌های سبک

نشاسته برنج به‌خاطر ذرات ریز، منبع گیاهی ملایم و پروفایل هیپوآلرژن، به‌عنوان یک ماده تسکین‌دهنده و جذب‌کننده ملایم در محصولات مناسب پوست حساس و حتی نوزادان شناخته می‌شود. این نشاسته علاوه بر جذب ملایم رطوبت و سبوم، به دلیل ترکیبات همراه مانند پروتئین‌های برنج، می‌تواند حس خنکی و آرامش روی پوست ایجاد کند و قرمزی و تحریک را کاهش دهد، بدون آن‌که پوست را بیش از حد خشک یا خشن کند.

در کرم‌ها و لوسیون‌های سبک، استفاده از نشاسته برنج به فرموله‌کننده کمک می‌کند بافت روان اما غیرچرب بسازد؛ محصول سریع جذب شود، لایه سنگین روی پوست باقی نماند و در عین حال، فیلـم نازکی با حس ابریشمی و مات ملایم روی سطح پوست ایجاد شود. به همین دلیل، این ماده در پودرهای صورت، ماسک‌های تسکین‌دهنده، کلینزرهای ملایم و دئودورانت‌های مناسب پوست حساس، به‌عنوان جایگزین طبیعی برای بعضی مواد معدنی یا تالک محبوب شده است.

نشاسته تاپیوکا و اروروت: نقش در کف، بافت ابریشمی و پودرهای فینیشینگ

نشاسته تاپیوکا از ریشه کاساوا استخراج می‌شود و به‌خاطر قدرت جذب بالا و بافت بسیار نرم، در لاین‌های آرایشی مدرن به‌عنوان عامل مات‌کننده و ایجادکننده حس ابریشمی در کرم‌ها، لوسیون‌ها، شامپوهای خشک و پودرهای آرایشی کاربرد زیادی پیدا کرده است. این نشاسته می‌تواند روغن و رطوبت اضافی را جذب کند، در فرمول‌های مایع به بهبود اسپرد و یکنواختی کمک کند و در صابون‌ها و بمب‌های حمام، به لطافت کف و حس نرم روی پوست بعد از شست‌وشو کمک نماید.

اروروت (Arrowroot Powder) نیز پودری گیاهی با ذرات بسیار ریز و رفتار ملایم روی پوست است که علاوه بر جذب سبوم، به‌خاطر خواص تسکین‌دهنده و کمک به بهبود جذب سایر مواد فعال، در فرمول‌های مناسب پوست چرب/حساس و محصولات “نچرال” محبوب است. ترکیب تاپیوکا و اروروت در پودرهای فینیشینگ، دئودورانت‌های طبیعی و پودرهای بدن، به فرموله‌کننده اجازه می‌دهد بین مات‌کنندگی قوی، بافت ابریشمی، کاهش احساس چسبندگی و بهبود «فینیش» نهایی محصول تعادل ایجاد کند؛ بدون آن‌که مانند برخی پودرهای معدنی، ظاهر خیلی پودری یا ماسک‌گونه روی پوست بگذارد.

نقش نشاسته در صابون‌سازی

نشاسته در صابون‌ سازی، به‌خصوص برای صابون‌ ساز خانگی و هنری، یک افزودنی چندکاره است که می‌تواند روی کف، سختی، حس پوستی و حتی ظاهر نهایی قالب‌ها اثر بگذارد. بسته به نوع پایه (فرایند سرد یا ذوب کن و بریز)، مقدار و نحوه افزودن نشاسته، این اثرات می‌تواند از لطیف‌تر شدن کف و افزایش حس ابریشمی تا ایجاد ریسک شکرک‌زدن یا ژل‌مانند شدن بافت متغیر باشد.

تاثیر بر کف، سختی، احساس روی پوست

در صابون فرایند سرد، نشاسته (ذرت، برنج، تاپیوکا یا اروروت) به‌طور مستقیم چربی‌ها را صابونی نمی‌کند، اما به‌عنوان یک فیلر و تنظیم‌کننده بافت عمل می‌کند و می‌تواند کف را کمی ریزتر و خامه‌ای‌تر نشان دهد، به‌خصوص وقتی همراه قندها یا شکر قنادی (حاوی نشاسته) به کار می‌رود. حضور ذرات ریز نشاسته در ماتریس صابون، حس لغزندگی کمتر و لمس مخملی‌تری ایجاد می‌کند و در فرمول‌های حاوی روغن‌های سبک‌تر، می‌تواند به متعادل کردن حس «لیز» یا خیلی ژلی کمک کند.

در مورد سختی قالب، نشاسته به‌خودی‌خود جایگزین اسیدهای چرب اشباع (مثل استئاریک یا پالمیتیک) نیست، اما با جذب بخشی از رطوبت و پر کردن فضای بین شبکه صابونی، می‌تواند به اصلاح حس «سفتی» در دست و کاهش چسبندگی سطح کمک کند. در پایه‌های مِلت‌اَند‌پور، افزودن نشاسته (مثلا تاپیوکا یا نشاسته ذرت) در حد کم، اغلب باعث بافت مخملی‌تر، کاهش چسبندگی سطح و حس خشک‌تر روی پوست پس از شست‌وشو می‌شود؛ در حالی که استفاده افراطی می‌تواند باعث کدورت، کشسانی غیرمعمول یا خُرد شدن قالب در طول زمان گردد.

درصد پیشنهادی مصرف در صابون و نکات فرمولاسیونی

برای صابون فرایند سرد، رایج است که نشاسته را در فاز افزودنی (پس از ترک) و در محدوده تقریبی ۳–۱۰٪ وزن مجموع روغن‌ها یا به‌صورت ساده‌تر ۱–۲ قاشق غذاخوری نشاسته برای هر کیلو روغن در نظر گرفته شود، بسته به نوع نشاسته و تجربه صابون‌ساز. در این بازه، معمولا می‌توان از مزایای بهبود حس ابریشمی و تنظیم کف استفاده کرد، بدون آن‌که بافت قالب بیش از حد ژله‌ای، شکرکی یا شکننده شود؛ فراتر رفتن از این مقدار، به‌ویژه اگر همراه سایر جامدات پودری و قندها باشد، ریسک مشکلات بافتی را بالا می‌برد.

یک مثال تجربی:

• فرمول پایه فرایند سرد با ۱۰۰۰ گرم روغن (مثلا ترکیب زیتون، نارگیل، شی‌باتر و روغن مایع).
• افزودن حدود ۳۰ تا ۷۰ گرم نشاسته (۳–۷٪ وزن روغن‌ها) که ابتدا در مقدار کمی از مایع (آب/شیر) یا در بخشی از روغن‌های سبک پراکنده شده و سپس در ترک سبک به خمیر اضافه می‌شود.
• این روش کمک می‌کند نشاسته یکنواخت پخش شود و از تشکیل گلوله و رگه‌های خشک جلوگیری گردد.

در پایه‌های ذوب کن و بریز (melt & pour)، بسیاری از صابون‌سازان از نسبت‌های «تقریبا مساوی» در پروژه‌های خاص مثل خمیر صابونی استفاده می‌کنند (مثلا ۱ قسمت نشاسته به ۱ قسمت پایه)، اما برای قالب‌های معمولی، توصیه محتاطانه‌تر می‌تواند در حدود ۲–۵٪ وزن پایه باشد تا از ضخیم شدن افراطی، کدر شدن و شکنندگی جلوگیری شود. اگر علاوه بر نشاسته، مواد قندی (شکر، عسل، شیر غلیظ) هم استفاده می‌کنید، باید مراقب باشید مجموع این مواد باعث افزایش بیش از حد حرارت ژل و در نتیجه شکرک‌زدن یا بافت ژله‌ای نشود؛ کاهش مختصر آب، پرهیز از عایق‌کاری شدید قالب و کارکردن در دمای پایین‌تر می‌تواند کمک‌کننده باشد.

آیا نشاسته باعث کپک یا خراب شدن صابون می‌شود؟

از نظر تئوری، نشاسته یک ماده آلی و منبع کربوهیدرات است و می‌تواند غذایی برای میکروارگانیسم‌ها باشد، اما در صابون نهایی چند عامل مهم وجود دارد که رشد کپک را بسیار محدود می‌کند: pH قلیایی (معمولا ۸–۱۰)، فعالیت آبی پایین پس از دوره استراحت مناسب و حضور نمک‌های اسیدهای چرب. این شرایط، محیطی می‌سازد که برای بیشتر قارچ‌ها و باکتری‌ها چندان مطلوب نیست؛ بنابراین اگر فرمول بالانس باشد، آب آزاد زیادی نداشته باشد و صابون به‌درستی خشک و نگهداری شود، خودِ نشاسته به‌تنهایی عامل اصلی کپک‌زدگی نخواهد بود.

کپک‌زدگی روی صابون‌های دست‌ساز معمولا زمانی دیده می‌شود که یکی از این سه عامل وجود داشته باشد: افزودن مواد گیاهی تازه و مرطوب (پوره میوه، برگ و گل تازه، شیر غلیظ) در مقادیر بالا، کیور ناکافی و باقی‌ماندن رطوبت زیاد، یا نگهداری در محیط بسیار مرطوب و فاقد تهویه. برای کاهش ریسک، توصیه می‌شود:

• از نشاسته خشک و با کیفیت، در درصدهای معقول استفاده شود.
• صابون فرایند سرد حداقل ۴–۶ هفته در محیط خشک، خنک و با جریان هوا کیور شود.
• قالب‌ها در حمام‌های خیلی مرطوب و بسته نگهداری نشوند و از جا‌صابونی‌های زه‌کشی‌دار استفاده شود.
• با رعایت این نکات، می‌توان از مزایای حسی و ظاهری نشاسته در صابون بهره برد، بدون آن‌که نگرانی جدی درباره کپک‌زدگی ایجاد شود.

نشاسته در کرم‌ها، لوسیون‌ها و سرم‌ها

نشاسته در کرم‌ها، لوسیون‌ها و سرم‌ها یک افزودنی چندکاره است که هم روی حس پوستی و ظاهر محصول اثر می‌گذارد و هم روی رئولوژی و پایداری امولسیون. انتخاب نوع نشاسته، درصد مصرف و سازگاری آن با سیستم امولسیونی، تعیین می‌کند که محصول نهایی چقدر سبک، مات، غیرچرب و پایدار احساس شود.

نقش نشاسته به‌عنوان جاذب چربی، قوام‌دهنده سبک و مات‌کننده طبیعی

در فرمولاسیون کرم‌ها و لوسیون‌ها، نشاسته (به‌ویژه ذرت، برنج و تاپیوکا) به‌عنوان جاذب چربی و رطوبت عمل می‌کند و حس چربی و چسبندگی فرمول را کاهش می‌دهد، به‌طوری‌که مصرف‌کننده بعد از مصرف، احساس «پوست چرب یا سنگین» نداشته باشد. این عملکرد باعث می‌شود نشاسته یک مات‌کننده طبیعی مؤثر باشد که در کرم‌ها و سرم‌های مناسب پوست چرب، مختلط و آکنه‌ای، به کنترل براقی و ایجاد فینیش مخملی کمک می‌کند، بدون این‌که منافذ را ببندد یا کومدون‌زا باشد (به‌خصوص در نسخه‌های اصلاح‌شده نشاسته ذرت).

از نظر رئولوژی، نشاسته می‌تواند به‌عنوان قوام‌دهنده سبک عمل کند؛ یعنی با افزایش ویسکوزیته فاز آبی، بافت کرم یا لوسیون را پایدارتر و یکنواخت‌تر کند، در حالی که همچنان حس سبک و غیرژله‌ای روی پوست حفظ می‌شود. مطالعات نشان داده‌اند که افزودن درصدهای بهینه‌ای از نشاسته (یا نانوذرات نشاسته) می‌تواند ویسکوزیته و رفتار برشی امولسیون‌های روغن‌درآب را طوری تنظیم کند که هم پایداری فیزیکی در برابر کرمینگ/سدیمنتیشن بهتر شود، هم پخش‌پذیری و حس لغزش روی پوست مطلوب‌تر گردد.

درصدهای متداول نشاسته و سازگاری با امولسیفایرها

در عمل، محدوده‌ درصد مصرف نشاسته در کرم‌ها و لوسیون‌ها بسته به نوع نشاسته (بومی یا اصلاح‌شده)، نوع محصول و سایر قوام‌دهنده‌ها متفاوت است، اما برای کرم‌ها و لوسیون‌های امولسیونی، درصدهای حدود ۱–۵٪ وزن کل فرمول، متداول و ایمن از منظر حسی و پایداری گزارش شده‌اند. در فرمولاسیون‌های بی‌آب (مثل بادی‌بارهای لوسیونی) مطالعه‌ای نشان داده که افزودن حدود ۲٫۵٪ نشاسته نسبت به فاز ماتریکس می‌تواند بهترین تعادل بین ویسکوزیته، سهولت استفاده و کاهش حس چربی/چسبندگی را ایجاد کند.

از نظر سازگاری، نشاسته بومی در سیستم‌های ساده روغن‌درآب که با امولسیفایرهای غیریونی متداول (مانند آلکیل‌پلی‌گلیکوزیدها یا امولسیفایرهای استر) ساخته شده‌اند، به‌خوبی قابل استفاده است، اما در فرمول‌های با pH بسیار پایین یا بسیار بالا، یا برش مکانیکی شدید، نسخه‌های اصلاح‌شده (مانند نشاسته‌های کراس‌لینک یا پرژلاتینه) پایداری رئولوژیک بهتری نشان می‌دهند. تحقیقات رئولوژی امولسیون‌های غلیظ‌شده با نانوذرات نشاسته نشان می‌دهد که با افزایش غلظت نشاسته، شاخص قوام امولسیون بالا می‌رود و رفتار برشی آن به سمت shear-thinning می‌رود؛ این ویژگی برای کرم‌ها و لوسیون‌ها مطلوب است، چون محصول در هنگام خروج از بسته‌بندی و پخش روی پوست روان‌تر می‌شود، اما در حالت سکون، بافت خودش را حفظ می‌کند.

در سطح کاربردی، فرموله‌کننده‌ها معمولا:

• نشاسته را در فاز آبی پراکنده و هیدراته می‌کنند و سپس امولسیون‌سازی را انجام می‌دهند تا از گلوله‌شدن جلوگیری شود.
• در حضور امولسیفایرهای پلیمری یا دیگر قوام‌دهنده‌ها (مانند گام‌ها یا پلی‌اکریلات‌ها)، درصد نشاسته را در حد پایین‌تر نگه می‌دارند تا از سنگین شدن بافت، مات‌شدن بیش از حد و خطر ناپایداری (سدیمنتیشن نشاسته در طول زمان) جلوگیری شود.
• به این ترتیب، نشاسته به‌عنوان یک افزودنی چندمنظوره طبیعی می‌تواند در کنار امولسیفایرهای مدرن، به ساخت کرم‌ها، لوسیون‌ها و سرم‌هایی کمک کند که هم از نظر علمی پایدار و هم از نظر تجربه مصرف‌کننده، سبک، مات و خوش‌حس هستند.

نشاسته در پودرها و شامپوی خشک

نشاسته در پودرها و شامپوی خشک، به‌خاطر توان بالای جذب چربی و عرق و حس سبک روی پوست و مو، یکی از محبوب‌ترین جایگزین‌های تالک و بخشی از سیلیکا در فرمول‌های مدرن است. در عین حال باید تعادل بین عملکرد، ایمنی تنفسی و ریسک‌های میکروبی را در طراحی فرمول در نظر گرفت.

مقایسه نشاسته با تالک و سیلیکا از نظر ایمنی و عملکرد

تالک:

• تالک یک ماده معدنی است که سال‌ها به‌عنوان فیلر، لغزان‌کننده و مات‌کننده اصلی در پودرها استفاده شده و ارزیابی‌های علمی انجمن CIR آن را در غلظت‌های متداول آرایشی «ایمن» می‌دانند، به شرطی که عاری از آزبست باشد.
• نگرانی اصلی مربوط به استنشاق ذرات ریز (به‌خصوص در پودر ناحیه پوشک و اسپری‌ها) و احتمال آلودگی با آزبست در گذشته است؛ به همین دلیل، بسیاری از برندها در محصولات “نچرال” به‌سمت نشاسته و سیلیکا حرکت کرده‌اند.

سیلیکا (Silica):

• سیلیکا آمورف، جاذب چربی بسیار قوی و مات‌کننده مؤثر است و به‌خاطر اندازه ذره و ساختار متخلخل، در پودرهای فیکس و بی‌رنگ محبوب است.​
• در عین حال، می‌تواند روی پوست‌های تیره‌تر «وایت‌کست» واضح‌تری ایجاد کند و در برخی افراد با پوست حساس، احساس خشکی یا تحریک بدهد، به‌خصوص در استفاده مکرر.

نشاسته (ذرت، برنج، تاپیوکا، اروروت):

• نشاسته‌ها جاذب چربی و رطوبت مؤثر هستند و فینیش نرم‌تر و طبیعی‌تری نسبت به برخی سیلیکات‌ها ایجاد می‌کنند؛ در شامپوهای خشک و پودرهای فینیشینگ، در جذب سبوم ریشه مو و مات کردن پوست عملکرد خوبی نشان می‌دهند.
• از نظر ایمنی، ریسک اصلی آن‌ها بیشتر در دو حوزه است: تغذیه قارچ‌ها/باکتری‌ها در محیط‌های مرطوب (مثلا نواحی بسیار عرق‌کرده یا استفاده طولانی روی پوست مستعد عفونت قارچی) و احتمال ایجاد کومدون یا جوش در برخی پوست‌های مستعد آکنه در صورت تجمع لایه‌های ضخیم پودر.
• مانند هر پودر ریز، استنشاق مقادیر زیاد نشاسته هم می‌تواند برای ریه‌ها مشکل‌ساز باشد، بنابراین در کاربردهای پودری، توصیه می‌شود از پخش ابری شدید و استنشاق مستقیم جلوگیری شود.

به‌طور خلاصه، در فرمول‌های “clean” و مناسب مصرف روزمره، نشاسته و سیلیکا اغلب برای کاهش وابستگی به تالک ترجیح داده می‌شوند، ولی هر سه گروه مواد، در صورت استفاده در غلظت و شیوه صحیح، در محدوده‌ای از محصولات آرایشی می‌توانند ایمن باشند.

نکات کاربردی نشاسته برای فرموله‌کردن شامپوی خشک خانگی/نیمه‌صنعتی

• انتخاب نوع نشاسته:

  • برای شامپوی خشک خانگی، نشاسته ذرت، برنج، تاپیوکا و اروروت همگی گزینه‌های متداول‌اند؛ فرمول‌های DIY زیادی از ترکیب نشاسته ذرت با بیکینگ‌سودا یا رس بنتونیت و گاهی پودر کاکائو برای موهای تیره استفاده می‌کنند.
  • برای پوست سر حساس یا مستعد قارچ، بسیاری از متخصصان مراقبت مو توصیه می‌کنند یا از نشاسته کمتر استفاده شود یا به سمت نشاسته‌هایی مانند برنج/تاپیوکا همراه با بهداشت خوب پوست سر و فاصله مناسب بین استفاده‌ها رفت.

• درصدهای تقریبی و بافت:

  • در فرمول‌های پودری ساده، نشاسته معمولا فاز اصلی را تشکیل می‌دهد (مثلا ۶۰–۸۰٪)، و باقی فرمول شامل جاذب‌های دیگر (مثل رس‌ها)، اصلاح‌کننده بافت، و مقدار کمی عطر/اسانس است.
  • اگر از ترکیب نشاسته و سیلیکا استفاده می‌شود، می‌توان از سیلیکا در حدود ۵–۱۵٪ برای تقویت جذب و بهبود حس ابریشمی بهره برد، در حالی‌ که نشاسته نقش پایه حجیم‌کننده و نرم‌کننده را دارد.

• نحوه استفاده و کاهش ریسک‌ها:

  • برای کاهش سفیدک روی مو و پوست سر، توصیه می‌شود پودر با براش آرایشی نرم در لایه بسیار نازک روی ریشه‌ها اعمال شود، چند دقیقه برای جذب سبوم زمان داده شود و سپس با برس‌کشیدن کامل اضافات، پخش شود.
  • در فرمول‌های نیمه‌صنعتی یا حرفه‌ای، حضور سیستم نگهدارنده مناسب (Preservative) و بسته‌بندی مقاوم در برابر رطوبت اهمیت دارد تا در صورت ورود رطوبت محیطی، رشد میکروبی در خود پودر تحریک نشود.
  • استفاده افراطی و مداوم از شامپوی خشک بر پایه نشاسته (بدون شست‌وشوی دوره‌ای با شامپوی معمولی) می‌تواند به تجمع لایه‌های پودری، خفگی فولیکول‌ها و تشدید شوره/سبورئیک در افراد مستعد منجر شود؛ بنابراین، حتی در فرمول‌های “طبیعی”، تأکید بر استفاده متعادل و شست‌وشوی منظم است.

مزایا و معایب نشاسته برای پوست و مو

مزایا: طبیعی، تجدیدپذیر، زیست‌تخریب‌پذیر

• منشاء طبیعی و تجدیدپذیر: نشاسته از منابع گیاهی مانند ذرت، برنج، سیب‌زمینی و تاپیوکا استخراج می‌شود و در مقایسه با بسیاری از فیلرهای معدنی یا پلیمرهای سنتتیک، منبعی تجدیدپذیر و همسو با ترند «مواد طبیعی و پایدار» در لاین‌های آرایشی به‌شمار می‌آید.
• زیست‌تخریب‌پذیری: به‌عنوان یک پلی‌ساکارید، نشاسته در محیط به‌وسیله میکروارگانیسم‌ها تجزیه می‌شود و مطالعات، آن را به‌عنوان پلیمر زیست‌تخریب‌پذیر در کاربردهای بسته‌بندی، دارویی و آرایشی بررسی کرده‌اند، که این موضوع به برندها کمک می‌کند تا ردپای محیط‌زیستی محصولات را کاهش دهند.
• بهبود حس و ظاهر: روی پوست، نشاسته می‌تواند براقیت را کاهش دهد، حس چربی کرم‌ها و ضدآفتاب‌ها را مهار کند و فینیش نرم و مخملی ایجاد کند؛ روی مو نیز در شامپوهای خشک به جذب سبوم کمک می‌کند و ظاهر تمیزتر و حجیم‌تری به ریشه‌ها می‌دهد.

معایب و ریسک‌های احتمالی

• سفیدک و احساس گچی: نشاسته‌ها ذاتاً سفید و ذرات‌شان می‌تواند در لایه‌های ضخیم حالت “چاکی” و سفیدک روی پوست تیره یا موهای تیره ایجاد کند، خصوصا اگر ذرات به‌خوبی پخش و برس نشوند یا درصد در فرمول زیاد باشد.
• پتانسیل کومدون‌زایی و آکنه در مصرف بیش از حد: اگر نشاسته در قالب پودرهای فیکس یا شامپوی خشک بارها روی هم لایه‌لایه شود و شست‌وشوی کافی انجام نشود، می‌تواند با مخلوط‌شدن با سبوم و سلول‌های مرده، به انسداد منافذ در برخی افراد مستعد منجر شود و جوش یا آکنه قارچی را تشدید کند؛ این موضوع درباره استفاده مکرر روی پوست سر مستعد شوره/سبورئیک نیز مطرح شده است.
• ریسک میکروبی در محیط‌های بسیار مرطوب: نشاسته یک منبع کربوهیدرات است و در نواحی بسیار مرطوب و گرم بدن (اگر به‌صورت پودر ضخیم و بدون شست‌وشوی کافی باقی بماند) می‌تواند به رشد قارچ و باکتری کمک کند؛ برخی منابع غیرتجاری و بحث‌های تخصصی مراقبت مو هشدار می‌دهند افرادی که سابقه عفونت قارچی پوستی یا شوره شدید دارند، با احتیاط بیشتری از پودرهای نشاسته‌ای در نواحی مرطوب استفاده کنند.
• رفتار کمتر قابل‌پیش‌بینی در pHهای افراطی: در محیط‌های بسیار اسیدی یا قلیایی و در حضور آنزیم‌های خاص، نشاسته ممکن است هیدرولیز شود یا رفتار رئولوژیک آن تغییر کند؛ به همین دلیل، در برخی فرمولاسیون‌های تخصصی (مثلا پیلینگ‌های اسیدی قوی) معمولا از قوام‌دهنده‌ها و فیلرهای پایدارتر استفاده می‌شود و نشاسته نقش محدودتری دارد.

در نتیجه، نشاسته برای بسیاری از پوست‌ها و موها، در قالب فرمولاسیون‌های طراحی‌شده و با شست‌وشوی منظم، یک گزینه کارآمد و همسو با روند “پاک و پایدار” است؛ اما در پوست‌ها و اسکالپ‌های مستعد آکنه، سبورئیک یا عفونت قارچی، و در کاربردهای پودری پر‌مصرف، نیاز به احتیاط، بهداشت مناسب و تست تدریجی روی ناحیه محدود وجود دارد.